Foto: Istorijski arhiv “31.januar” Vranje
Ideja o podizanju crkve začeta je oko 1837. godine, a prikupljanje priloga počelo je odmah. Uz ferman dobijen od sultana Abdul Medžida, prvobitna crkva podignuta je u periodu od 1838. do 1841. godine. Međutim, njeno postojanje bilo je kratkog veka. Velika albanska pobuna 1843. godine zahvatila je Vranje, a pobunjenici su napali, opljačkali i razorili hrišćanski deo grada, srušivši Crkvu Svete Trojice 23. avgusta 1843. godine. (Podaci o fermanu: Istorijski arhiv „31. Januar” Vranje i crkveni zapisi iz 19. veka. Istorijski zapis o burnom periodu pod turskom vlašću, velika albanska pobuna 1843. godine i uloga vranjskog paše Huseina, koji je podržavao Srbe)
Prošlo je oko 15 godina pre nego što su vranjski hrišćani ponovo skupili snagu. Oko 1856. godine izmolili su novi sultanov ferman, a izgradnja novog hrama završena je 1859. godine. Glavni graditelj bio je Kosta Damjanov, majstor poreklom iz poznate mijačke familije debarskog kraja.
Kruna obnove bio je ikonostas. Crkvena opština je slikarski deo posla poverila Dimitru Krsteviću, poznatijem kao Dičo Zograf, čuvenom ikonopiscu tog doba. On je 1860. godine oslikao prestone i praznične ikone, likove apostola i celivajuće ikone dok su slike u soklu i carske dveri radili drugi majstori. Ikone Diča Zografa nose pečat tradicionalizma i predstavljaju vizuelnu vezu sa dugovečnim vizantijskim stablom naše kulture, što čini istinsku čar južnjačkog ikonopisa 19. veka. Zograf je na svoje radove gotovo kaligrafskom veštinom unosio i srpskoslovenske natpise.
***
Dičo Zograf jedan je od najčuvenijih i najplodnijih ikonopisaca na Balkanu u 19. veku. Rođen je u mijačkom selu Tresonče (Debarski kraj) 1819. godine. Pripadao je porodici zografa, učeći zanat od svog oca Krste. U svom relativno kratkom životu, Dičo Zograf je naslikao preko 2.000 ikona za pravoslavne crkve širom Balkana – u Srbiji (Vranje), Severnoj Makedoniji, Grčkoj i Bugarskoj. Njegovo stvaralaštvo označava kraj jednog i početak novog perioda u umetnosti, jer je uspešno kombinovao dugovečni vizantijski ideal sa novim, realističnijim trendovima koji su dolazili. Njegove ikone su karakteristične po veštoj modelaciji likova i čestoj upotrebi neutralne, najčešće zlatne pozadine, koja naglašava duhovnost svetitelja.
Foto: Istorijski arhiv “31.januar” Vranje
Svojim delima u Vranju, Dičo Zograf je ostavio trajni umetnički pečat i osigurao Sabornoj crkvi status nezaobilaznog kulturnog spomenika za sve poštovaoce srpske i balkanske umetnosti. (Republički Zavod za zaštitu spomenika kulture Beograd: Ova institucija je 2001. godine sprovela konzervaciju ikonostasa, čime je potvrđena njegova vrednost i autorstvo Diča Zografa. Informacije o stilu Diča Zografa (kombinacija vizantijskog tradicionalizma i novih trendova, korišćenje srpskoslovenskih natpisa) i arhitekturi (trobrodna bazilika, korintski stubovi, uticaj Mijačke škole) preuzete su iz istorije umetnosti i literature o zografima 19. veka)
Konačna valorizacija ovog neprocenjivog kulturnog blaga dogodila se 2001. godine, kada su konzervatori Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Beograda uradili čišćenje i konzervaciju ikonostasa i ikona.
Rezultat ovog rada bile su dve eminentne izložbe koje su ikone Saborne crkve izbacile iz lokalne anonimnosti na međunarodnu scenu:
***Galerija SANU u Beogradu (decembar 2001 – januar 2002), koju je videlo više hiljada posetilaca.
***Kapela na Sorboni u Parizu (decembar 2002 – januar 2003), u organizaciji Eparhije vranjske, Ministarstva kulture Srbije i Ambasade SCG, praćena bogatim katalogom na srpskom i francuskom jeziku.
Zahvaljujući ovim izložbama, šira kulturna i naučna javnost upoznala se sa vrednošću ikonostasa i ikona vranjskog hrama, koji su do tada bili gotovo nepoznati izvan Vranja.
***
Obnova Saborne crkve započeta je 1994. godine. Zvonik je obnovljen i nadgrađen 1996. godine, a unutrašnji radovi na statičkoj sanaciji i obnovi, uključujući dogradnju Kapele Svetog Ignjatija Bogonosca i Krstionice Časnog Krsta u tremovima, završeni su do 1998. godine.
Foto: Istorijski arhiv "31.januar" Vranje
Foto: Istorijski arhiv "31.januar" Vranje
Foto: Istorijski arhiv "31.januar" Vranje
Foto: Istorijski arhiv "31.januar" Vranje
Kompletna obnova, koja je obuhvatila novi bakarni krov, nove krstove i spoljašnju fasadu, okončana je u periodu od 2000. do 2008. godine. Svečanim obeležavanjem 150 godina od njene izgradnje, Saborna crkva Svete Trojice u Vranju ponovo je zasijala punim sjajem, stojeći kao svedočanstvo žilave vere i neprekidnog trajanja srpske kulture u ovom delu zemlje.
Saborna crkva Svete Trojice nije samo najveći pravoslavni hram u Vranju i središnja crkva vranjske eparhije, već predstavlja nepokretno kulturno dobro i najvažniji simbol nacionalnog i verskog identiteta na jugu Srbije, čiji značaj daleko prevazilazi versku funkciju. Njena istorija je ogledalo burne prošlosti Vranja pod osmanskom vlašću, svedočeći o upornosti i snazi lokalnog srpskog stanovništva.
Svake godine, na Duhovski ponedeljak (Pedesetnicu), obeležava se hramovna slava Svete Trojice, ali i Slava Grada Vranja. Tradicionalna litija, koja kreće iz hrama, objedinjuje vernike i gradske zvaničnike, simbolizujući neraskidivu vezu crkve i zajednice.
Priča o Vranjskoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve (SPC) je priča o kontinuitetu vere na jugu Srbije, koja se proteže od vremena turskog ropstva do savremene crkvene organizacije. Ključni period u njenoj novijoj istoriji počinje obnovom 1975. godine i nastavlja se do značajnog unapređenja njenog aktuelnog poglavara.
***
Vranjska eparhija je u svom današnjem obliku zvanično obnovljena odlukom Svetog Arhijerejskog Sabora SPC 1975. godine. Ovaj čin je bio neophodan za organizovanje duhovnog života na teritoriji koja je istorijski bila pod jurisdikcijom Skopske mitropolije. Važno je da istaknemo i najznačajnije ličnosti/poglavari Eparhije vranjske:
Obnovljena eparhija se privremeno nalazila pod administrativnom i duhovnom vlašću episkopa Niške eparhije, dr. Jovana Ilića, a potom, posle smrti episkopa Jovana 1975. godine, pod vlašću novoizabranog episkopa
niškog Irineja Gavrilovića.
Episkop Domentijan (Pavlović) (1978–1983): 1. juna 1978. godine izabran je za (prvog) episkopa ove obnovljene eparhije od strane Svetog arhijerejskog sabora Domentijan Pavlović, arhimandrit i rektor Bogoslovije Svetog Save u Beogradu. Episkop Domentijan odmah po ustoličenju osniva Crkveni sud Vranjske eparhije i postavlja svoga zamenika i sekretara. Takođe osniva Eparhijski upravni odbor Vranjske eparhije i Eparhijski savet. Plodan arhipastirski rad episkopa Domentijana bio je prekinut nenadanom smrću 2. jula 1983. godine kada je Vladika doživeo saobraćajni udes na putu između Markovca i Velike Plane. Sahranjen je u vranjskoj Sabornoj crkvi, u severozapadnom delu hrama.
Episkop Sava Foto: Istorijski arhiv "31.januar" Vranje
Episkop Domentijan Foto: Istorijski arhiv "31.januar" Vranje
Episkop Sava (Andrić) (1990–1992): Vodio je eparhiju u kratkom prelaznom periodu pre dolaska aktuelnog poglavara. Novi episkop Eparhije vranjske postao je dotadašnji episkop moravički, gospodin Sava (Andrić). Za episkopa moravičkog hirotonisan je na Duhove 20. juna 1982. godine, a za episkopa vranjskog ustoličen je na Duhovski ponedeljak, 11. juna 1984. godine.
Episkop Pahomije (Tomislav Gačić) je na čelo Vranjske eparhije došao 1992. godine i postao episkop sa najdužim stažom na tom tronu u novijoj istoriji. Njegovo vođstvo obeležilo je period obnove brojnih crkava i manastira, uključujući i istorijski značajan Manastir Svetog Prohora Pčinjskog. Nakon više od tri decenije službovanja, došlo je do značajne promene u njegovoj tituli Sveti Arhijerejski Sabor i Sinod SPC su u maju 2024. godine doneli odluku o unapređenju. Dotadašnji Episkop vranjski Pahomije zvanično je dobio titulu Arhiepiskopa i Mitropolita vranjskog. U zvaničnim crkvenim obraćanjima i na liturgijama sada se oslovljava kao Njegovo Visokopreosveštenstvo Mitropolit vranjski Pahomije.
Njegovo Visokopreosveštenstvo Mitropolit vranjski Pahomije Foto: inpress.rs
Ovo unapređenje je najnoviji događaj u istoriji Vranjske eparhije, koja, kroz svoje poglavare, nastavlja da bude duhovni stožer jugoistočne Srbije.
***
U toku je je obeležavanje velikog jubileja – 50 godina od obnove Vranjske eparhije (1975. godine) što je i glavna tema ovog serijala koji portal inpress.rs realizuje pod pokroviteljstvom Grada Vranja.
Freskopisanje oltara foto: inpress.rs
U Sabornom hramu u toku su istorijski radovi na freskopisanju oltara. Ovaj poduhvat dolazi nakon skoro 150 godina od prvobitnog živopisa i predstavlja duhovni i kulturni događaj od izuzetnog značaja za čitav region.
Oltar, koji se u pravoslavnoj tradiciji naziva i Svetilište ili “srce” crkve, najsvetiji je deo hrama. To je mesto gde se obavlja Sveta Liturgija i, prema verovanju, prostor gde se neprekidno susreću nebo i zemlja. Površina oltara koja se freskopiše iznosi oko stotinak kvadratnih metara, a radovi, koji su započeti, odvijaju se prema utvrđenoj dinamici i očekuje se da traju oko šest meseci.
dr Vidoje Tucović foto: inpress.rs
Radovima rukovodi prof. dr Vidoje Tucović, priznati stručnjak i profesor ikone i zidnog slikarstva na Akademiji umetnosti u Novom Sadu, koji je do sada oslikao više ikonostasa i fresaka u crkvama u Srbiji, Makedoniji i Grčkoj.
Ikonopisanje se radi specifičnom i zahtevnom tehnikom koja podrazumeva:
***Oslikavanje van hrama: Slike se prvo detaljno oslikavaju na specijalnom platnu, obično u ateljeu, što omogućava umetnicima da rade u kontrolisanim uslovima.
***Montiranje: Кada su freske kompletno završene, platno se trajno montira (lepi) na zid oltarskog prostora. Ova tehnika obezbeđuje visoku preciznost i kvalitet izrade, kao i očuvanje živopisa.
Inicijativa za freskopisanje potekla je od Crkvene opštine Vranje, koja je obezbedila početna sredstva za realizaciju projekta. Cena izrade živopisa iznosi 120 evra po kvadratnom metru. S obzirom na obim posla, upućen je apel svim vernicima, privrednicima i ljudima dobre volje da svojim prilozima pomognu završetak ovog kapitalnog dela. Кao vid trajne zahvalnosti, najavljeno je da će svi darodavci koji prilože sredstva za oslikavanje biti trajno upisani u južni deo oltara, na znanje i pomen budućim generacijama.
Foto: inpress.rs
Foto: inpress.rs
Foto: inpress.rs
Pokrovitelj serijala “Čuvar vere i tradicije – Eparhija vranjska“ je Grad Vranje. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.