Rođena u Titelu 1875. godine, Mileva nije bila samo supruga Alberta Ajnštajna, već njegova saradnica, saputnica u učenju i, prema mnogim svedočenjima, “tihi partner” u radovima koji su postavili temelje moderne fizike.
Od ranog detinjstva, Mileva je pokazivala nesvakidašnji talenat za prirodne nauke. Uprkos fizičkom hendikepu (iščašen kuk) i društvenim normama koje su ženama jedva dozvoljavale pristup visokom obrazovanju, ona je krčila put svojom inteligencijom. Maturirala je 1890. godine kao najbolja u razredu iz matematike i fizike, a kasnije je postala tek peta žena primljena na prestižnu Državnu politehničku školu u Cirihu.
Upravo tamo, na predavanjima iz fizike, upoznala je tri godine mlađeg Alberta Ajnštajna. Njihova rana veza bila je spoj ljubavi prema nauci i snažnih emocija, uprkos snažnom protivljenju Albertovih roditelja koji nisu prihvatali Milevu jer nije bila Jevrejka i bila je starija od njega.
Život Mileve Marić bio je obeležen dubokim ličnim gubicima. Pre udaje, u Novom Sadu je rodila ćerku Lizerl, kojoj se svaki trag gubi nakon obolevanja od šarlaha. Brak, sklopljen 1903. godine, poklopio se sa najplodnijim periodom Ajnštajnovog rada. Čuvena 1905. godina, u kojoj je Albert objasnio fotoelektrični efekat i postavio temelje teorije relativiteta, za mnoge istraživače je zapravo bila plod njihove zajedničke laboratorije onog što su sami u pismima nazivali “naš rad”.
Ključni korak u rasvetljavanju njene uloge učinjen je uoči ovog velikog jubileja. Tokom 2024. godine, Ministarstvo kulture Republike Srbije otkupilo je seriju od 53 pisma koja su razmenili Mileva i Albert.
Ova dragocena dokumentarna građa na 177 stranica obuhvata:
-
43 potpisana pisma koja je Albert uputio Milevi.
-
10 pisama koja je Mileva pisala njemu.
Stručnjaci ističu da ova pisma, donose podatke koji bacaju novo svetlo na stepen učešća Mileve Marić u Ajnštajnovim ranim radovima. Ona su svedočanstvo o naučnoj saradnji dvoje ljudi koji su zajedno istraživali kosmos pre nego što su slava i lične krize razorile njihov brak.
Nakon razvoda 1919. godine, Mileva je ostala u Cirihu sa sinovima. Iako joj je pripao novac od Nobelove nagrade, on je ubrzo potrošen na lečenje mlađeg sina Eduarda, koji je oboleo od šizofrenije. Poslednje decenije provela je u borbi za egzistenciju i brizi o bolesnom sinu i sestri Zorki, dok je Albert gradio novu karijeru i život u Sjedinjenim Državama.
Mileva je preminula 4. avgusta 1948. godine u bolnici u Cirihu. Sahranjena je na groblju Nordhajm, ostavivši iza sebe tajnu koju nauka i danas, vek i po nakon njenog rođenja, pokušava do kraja da odgonetne.
Izvor: Ministarstvo kulture Republike Srbije; Wikipedia;