Tokom svoje četrdesetogodišnje vladavine (1282–1321), Milutin je ostavio neizbrisiv trag kao mudar državnik, vešt vojskovođa i izuzetni zadužbinar, čime je Srbiju transformisao u dominantnu silu na Balkanu.
Kralj Milutin je na presto stupio u periodu velikih previranja, nasledivši svog brata, kralja Dragutina. Vođen snažnom vizijom o jačanju Srbije, uspešno je vodio ratove, pre svega protiv Vizantije i Bugarske. Zahvaljujući vojničkoj hrabrosti i diplomatskoj veštini, proširio je teritoriju Srbije prema jugu, pripojivši severni deo današnje Albanije, veći deo današnje Makedonije i oblast Braničeva. Granica sa Vizantijom uspostavljena je na liniji Ohrid-Prilep-Štip.
Milutinova vladavina obeležena je i diplomatskim brakovima, koristio ih je kao sredstvo za učvršćivanje saveza i očuvanje teritorijalnih dobitaka. Ženio se pet puta, a poseban pečat ostavila je njegova ženidba sa mladom vizantijskom princezom Simonidom.
Na unutrašnjem planu, Milutin je izvršio značajnu modernizaciju države. Prihvatajući raskošne vizantijske ceremonije, protokole i titule, srpski dvor je dostigao visok stepen kulture i sjaja, približavajući se Vizantiji. Značajan razvoj rudarstva, posebno u mestima kao što su Brskovo, Novo Brdo i Rudnik, doneo je ogroman prihod, što je Milutinu omogućilo finansiranje jake najamničke vojske i ambiciozne graditeljske poduhvate.
Ipak, ono po čemu je Sveti kralj Milutin najviše upamćen jeste njegovo izuzetno zadužbinarstvo. Prema predanju, zavetovao se Bogu da će sagraditi onoliko crkava koliko godina bude vladao. Održao je obećanje, podigavši i obnovivši čak 42 crkve i manastira, više nego svi ostali Nemanjići zajedno. Zbog tog silnog doprinosa veri i crkvi, Srpska pravoslavna crkva ga je kanonizovala 1324. godine kao Svetog kralja.
Njegove najznačajnije zadužbine su:
Manastir Gračanica – Monumentalno zdanje, jedan od najznačajnijih duhovnih centara i remek-delo srpske srednjovekovne arhitekture.
Crkva Bogorodica Ljeviška (Prizren)
Manastir Banjska (njegov mauzolej)
Kraljeva crkva u Studenici
Staro Nagoričane
Bogorodica Trojeručica (Skoplje)
Manastirska crkva u Hilandaru (Sveta Gora)
Milutinovo zadužbinarstvo nije bilo ograničeno samo na Srbiju; podizao je i obnavljao svetinje u Solunu, Carigradu, Sofiji, pa čak i Manastir Svetih Arhanđela Mihaila i Gavrila u Jerusalimu, blizu Crkve Svetog Groba.
Sveti kralj Milutin, mlađi sin kralja Uroša I i otac kralja Stefana Dečanskog, nije samo proširio granice, već je i duhovno i kulturno uzdigao srpsku državu, ostavljajući iza sebe nasleđe koje ga i danas čini jednim od najsvetlijih likova u srpskoj istoriji.
Izvor: SPC